اهدا كرد و او بىرنگ آن را به گدائى بخشيد . در فقه ، منكر رأى و قياس بود ولى اجماع را قبول داشت به عقيدهء او ، وجود واقعى همهء اشيا خداست ، ماهيّت و جوهر همهء اشياء واحد است و هر جزئى از كائنات در حكم همهء كائنات است و چنان كه قبلا هم اشاره شد ، اصل هستى آفريدگان عين آفريدگار است . با اينكه نسبت به اديان متعصّب نبود ، اسلام را مناسب‌ترين شكل دين و تصوّف را فلسفهء واقعى اسلام مىدانست . بااين‌همه فقهاى متعصّب سنّى بر او خشم گرفتند و برخى او را مرتدّ و زنديق خواندند . گروهى ، از جمله ابن سبعين الاشبيلى ( متوفّى 668 ه ) و كمال الدّين عبد الرزّاق كاشانى و ديگران ، به دفاع از او برخاستند و به شرح آثارش پرداختند . بحر موّاج عرفان ، جلال الدين مولوى بلخى ، در ديوان كبير ، به گونه‌اى ديگر و به اسلوبى منظم ( در طريقهء وحدت وجود ) ، با شيوهء كار او در ترجمان الاشواق همراه و هماهنگ شد . ابن عربى ، خودش را خاتم الأولياء مىخواند و كتاب عنقاء مغرب را در اين مورد تأليف كرد وى در حدود يك‌صد و پنجاه تأليف كوچك و بزرگ دارد 35 . طريقتهاى تصوف چون به تجزيه و انشعاب در عقايد صوفيانه اشارت رفت ، به اختصار به ذكر نام برخى از طرايق صوفيانه مىپردازيم تا نقش طريقهء سهرورديّه و اهميّت آن در ايجاد طريقتهاى ديگر روشن گردد : محاسبيه پيروان ابو عبد اللّه حارث بن اسد محاسبى ، كه رضا را در زمرهء احوال مىشمارند . طيفوريّه پيروان بايزيد بسطامى ، كه سلسلهء شيوخ آن به امام زين العابدين - عليه السّلام - مىرسد . خلوت ، عزلت ، شور و سوختگى و سكر از خصوصيات اين طريقه است ؛ و سكر به محبّت و مودّت منقسم مىشود . قصّاريّه ( ملامتيّه ) پيروان ابو صالح حمدون بن احمد بن عماره قصّار ( متوفّى 271 ) ، كه در طريقت آنان تحقير نفس و منفور بودن نزد مردم و محبوبيّت در نزد خداوند هدف اصلى است . در نزد ايشان ذكر بر چهار قسم است : ذكر به زبان ، ذكر به سرّ ، ذكر به قلب ، ذكر به روح . قلندريّه 36 در ايران به رهبرى جمال الدّين ساوى ( قرن ششم هجرى ) از ملامتيه منشعب شده‌اند و از اينجا به شهر دمياط مصر رفته‌اند . خرق عادات و بىتوجهى به عبادات و تراشيدن موى سر و صورت از مشخصات آنان است . سهليّه پيروان سهل بن عبد اللّه تسترى ( متوفّى 283 ه ) ، كه براى وصول به مقصود مجاهدت و رياضت را لازم و ضرور مىدانند . نوريّه پيروان ابو الحسين احمد بن محمّد النّورى ( متوفّى 295 ه ) ، كه اهل معاشرت و صحبت ، و